“Δε γίνεται να βάλουμε κανά Muddy Waters μπας και γίνει κανάς φραμπαλάς εδώ πέρα” (Γλυκιά Συμμορία)
Διαβάζοντας το βιβλίο του Ηλία Ζάικου Ντόμπρα blues, εν μέσω θερινής ραστώνης, μου γεννήθηκαν αρκετές σκέψεις. Μια από αυτές ήταν πότε εμφανίστηκαν τα blues στην Ελλάδα και τι συνέβη ως ότου ο Ζάικος να στήσει το πρώτο blues σχήμα (Blues Gang). Το πως προέκυψε μας το κάνει σαφές ο συγγραφέας-μουσικός στο βιβλίο του, ξεκινώντας από τα χρόνια της ακρόασης στα τέλη των 70s και έπειτα από την εποχή – των αρχών της δεκαετίας του ’80- όπου το μπλουζ τον είχε καταπιεί και ακολουθεί η γνωριμία με τον Σωτήρη Ζήση και η δημιουργία του group. Θα μπορούσε να πει κανείς πως ακριβώς εκείνα τα μπλουζ σπάργανα των early 80s με live, εκδόσεις βιβλίων, κείμενα σε περιοδικά, εκδόσεις-επανεκδόσεις δίσκων, εκπομπές στο ραδιόφωνο, clubs “γέννησαν” και εγκατέστησαν τα μπλουζ στη χώρα μας, αλλά πάντα υπάρχει μια υπόγεια προπαρασκευαστική διαδικασία. Οι Albert Collins-Koko Taylor στα Δειλινά! στις 11 Απρίλη του 1980 κάνουν την αρχή (και έπειτα δύο μέρες στο κλειστό του Σπόρτινγκ, αλλά και στη Θεσσαλονίκη) και ακολουθούν οι Ray Charles, B.B. King, Blues Band, Junior Wells, John Hammond και Big Time Sarah (των οποίων τα live τον Φλεβάρη του ’83 στον Ορφέα, ηχογραφήθηκαν και δισκογραφήθηκαν από τους άφους Φαληρέα), John Mayall, Memphis Slim, Son Seals, ή οι blues rockers Rory Gallagher και Dr. Feelgood. Όλοι μέχρι και το 1983, χώρια όσοι ακολούθησαν και έπειτα εκείνος ο “αόρατος” κόσμος συνέρρεε στο Blues (τότε υπόγειο στην οδό Βατοπεδίου και αργότερα λίγα στενά παραπέρα στην Πανόρμου), στο cafe Palette στην Ιπποκράτους, στο Παραρλάμα στη Θεσσαλονίκη (κρατήστε το αυτό) και αλλαχού (LeRoi, Γρανάζι, After Dark). Ας πιάσουμε όμως το νήμα από παλιά, και όχι δε θα συνδεθούμε ούτε με τα …μπλουζ των γονιών μας στα πάρτι (που δεν έχουν επ’ ουδενί σχέση με το θέμα), ούτε για εκατομμυριοστή φορά μεταξύ μπλουζ και ρεμπέτικου, αν και -άθελα μας- κάπως έτσι θα μπούμε στις ράγες.
Ο Slim Gaillard, που ως παιδί έζησε για μερικά χρόνια στην Κρήτη (τέλη 20s-αρχές 30s), ηχογράφησε το Σμυρνέικο Τι Σε Μέλει Εσένανε το 1945 (ως Tee say malee) σε μια εκδοχή που έχει στοιχεία πρώιμου rhythm & blues. 20 χρόνια αργότερα ανατολικότερα και βορειότερα από την ηλιόλουστη Καλιφόρνια, και ενώ έχει εμφανιστεί ο ΕληνοΑμερικάνος Johnny Otis (Ιωάννης Βελιώτης), στο Σικάγο -που ήταν όμως η Καλιφόρνια των μπλουζ (Πιλάλας speaking)- εμφανίζεται ένα σινγκλάκι του Nick the Greek. Ο Nick Gravenites “πατριωτάκι” με καταγωγή από το Λεωνίδιο, σκάει ακριβώς πάνω στο ξέσπασμα του blues-rock στις Η.Π.Α. και ήταν εκείνος που υπέγραψε το εμβληματικό Born In Chicago την ίδια χρονιά, που πρωτοεμφανίστηκε ηχογραφημένο από τη μπάντα του Paul Butterfield, στο ντεμπούτο της. Ένα χρόνο αργότερα εκείνη η οργιαστική κουστωδία μουσικών στήθηκε μπροστά στις Καρυάτιδες που κοσμούν το μουσείο επιστήμης και βιομηχανίας του Σικάγο, ποζάροντας για το εξώφυλλο του LP East-West (1966).
Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού ήδη ορδές bluesmen συνέρρεαν στην Ευρώπη (Εκπομπή Noir: Blues in Europe vol. I & vol. II) η οποία ήδη διέθετε μουσικούς άξιους και πρωτοπόρους σαν τον Alexis Korner, επίσης (και) με Ελληνική καταγωγή. Πάραυτα βέβαια ουδείς τον κάλεσε να έρθει ποτέ απ’ τα μέρη μας -όπως σημείωνε και ο ίδιος σε μια συνέντευξη του στο περιοδικό Μουσική το 1980. 2 χρόνια νωρίτερα στο δυτικό Βερολίνο του ’78 ανεβαίνει σ’ ένα κλαμπάκι να τζαμάρει και δίπλα του βρίσκεται ο νεαρός Πάνος Κατσιμίχας με τη φυσαρμόνικα του. Μόλις τελειώνουν ο Korner εντυπωσιασμένος τον ρωτάει από που είναι και έπειτα του λέει «μα καλά παίζουν μπλουζ στην Ελλάδα;». Αντίθετα ένας νεαρός που πήρε την σκυτάλη από τους “πατέρες” Korner και Cyril Davies, μας ήρθε σχεδόν απρόσκλητος, εξού και είδε, έπαιξε και απήλθε μέσα στην πλήρη ανωνυμία το καλοκαίρι του ’65. Ο λόγος για τον Eric Clapton που τότε λογιζόταν ως -σχεδόν- θεός και ο οποίος μεταξύ των Yardbirds, Bluesbreakers του John Mayall, Cream, Blind Faith, έπαιζε στην Κυψέλη με τους Faces, αλλά και με τους Juniors (στη θέση του τραυματία Αλέκου Καρακαντά). Οι Γερμανοί Upsetters επίσης, όπως και οι συμπατριώτες τους Prophets, rhythm & blues σχήματα, εμφανίζονταν σε Αθηναϊκά -και όχι μόνο- club. Λίγο νωρίτερα -κατά τα λεγόμενα, μιας και δεν υπάρχουν ντοκουμέντα- κατέφτασε σε μια περιοδεία στο νότο (Μαρόκο, Ελλάδα, Ισπανία), ο πιανίστας Curtis Jones (για τον οποίον είχαν γράψει οι Μοντέρνοι Ρυθμοί το ’64). Το που και το πότε άγνωστο, μα εκείνο το live, ίσως υπενθύμισε σε κάποιους “υποψιασμένους” ένα ποίημα του Θεοδόση Άθα -εκείνου που έγραψε και τον Τζακ Ο’ Χάρα, μα και άλλα που μελοποίησε αργότερα ο Ζαμπέτας. Ο Καστοριανός, που ζούσε στις Η.Π.Α., εκτός της ποίησης και των μεταφράσεων είχε μια εκπομπή στον Ελληνικό ραδιοφωνικό σταθμό της Νέας Υόρκης, ενώ υπήρξε συνεργάτης του περιοδικού Αργοναύτης. Εκεί στα πρώτα χρόνια των 60s εμφανίστηκε το ποίημα του Negro Blues.
Κι είναι του θάνατου εραστές
–σκλάβων σποριά– οι τραγουδιστές·
κι είναι ο σκοπός παράπονο της μαύρης τους φυλής·
κι είναι η φωνή δάκρυ θολό,
κι είναι ο ρυθμός βήμα χωλό
κι αχνάρι μιας παλιάς σκλαβιάς στων λεύτερων τη Γης.
Κληρονομιά τους, μυστική
ψυχομιλήτρα, η μουσική
ξυπνάει θαμμένα ονείρατα κι απόκρυφους καημούς.
Σε κάνει, αλήθεια, και πονάς
μιας αταβίστικης γενιάς
το λυπημένο κλάψιμο, τ’ αράπικά της μπλουζ.
Στα βύθια σου που ονειροζεί
μια χώρα κι η ψυχή μαζί
με τ’ άλλα αδέρφια χαίρεται· κείθε ως ανθούν οι κήποι
κι ως γύρα οι ιτιές νανουριστά
λαλούν και γέρνουν λικνιστά,
δέξου τους γιους σου που ‘ρχονται, πατέρα Μισσισσίπι
Στα χρόνια του ’60 με το ξέσπασμα του Αφροαμερικάνικου κινήματος για τα πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα, υπήρξε ένα ευρύτερο ενδιαφέρον που δεν έπιασε όμως τα μπλουζ -ίσως και γιατί και εκείνα δεν ταυτίστηκαν με το ζήτημα τόσο βαθιά και άμεσα, πάντα υπάρχουν και οι εξαιρέσεις φυσικά. Πάντως πέραν π.χ. των Νέγρικων του Μάνου Λοίζου που έχουν μια πιο γενική σχέση με το θέμα, εμφανίστηκαν μερικοί μπλουζ δίσκοι σε ντόπιες ετικέτες -κυρίως εκδόσεις της Vanguard- οι οποίοι έσπρωξαν ανθρώπους σαν τους αδερφούς Φαληρέα να ασχοληθούν ενδελεχέστερα. Με το ξεκίνημα του δισκάδικου (τους), του Pop Eleven, το ενδιαφέρον για μπλουζ δίσκους άρχισε να μεγαλώνει. Έτσι νέοι μουσικοί άρχισαν να βάζουν μπλουζ στοιχεία και ηχοχρώματα στη μουσική τους. Ο Τάσος Φαληρέας κατά τη διαμονή του στο Ντιτρόιτ το ’64, θα πέσει ακριβώς πάνω στην αναβίωση των μπλουζ, με μια σειρά από προπολεμικούς μπλουζίστες να (επαν)εμφανίζονται, φεστιβάλ να διεξάγονται, τα ηλεκτρικά μπλουζ σε πρώτο πλάνο, ενώ το ’65 θα βρεθεί -μαζί με τον Πουλικάκο- στην Αγγλία. Έτσι το εν λόγο δίδυμο θα μπορούσε να πει κανείς πως άνοιξε μια πρώτη πόρτα και ταυτόχρονα έκανε το πρώτο βήμα. Οι M.G.C. υπήρξαν το πρώτο σχήμα που προσέγγισε τα μπλουζ (αν και όχι μόνο αυτά), τουλάχιστον στα live τους (τα 3 single τους είναι πιο ποπ/ροκ), ένα εκ των οποίων ήταν να σαπορτάρουν (μαζί με άλλους) τους Stones στη Λεωφόρο Αλεξάνδρας τον Απρίλη του ’67. Εκείνη ήταν και η πρώτη εμφάνιση του Πουλίκα ως τραγουδιστή της μπάντας. Ακολούθησε το μπουζούριασμα των δυο τους (αλλά και των Μπαράκου, Πολύτιμου) για κάπνισμα “μαύρου”. Η συνέχεια των M.G.C.(Modern Greek Combo), ο Εξαδάκτυλος δηλαδή, φέρνει και τον Φαληρέα στην ευρύτερη “παρέα” και κάπως έτσι στις αρχές των 70s γράφονται τα τραγούδια που θα αποτελούσαν -μεταπολιτευτικά πια- το Μεταφοραί Εκδρομαί Ο Μήτσος. Ταυτόχρονα η παρουσία των Socrates μας χαρίζει τα πρώτα blues-rock δισκογραφημένα κομμάτια στην Ελλάδα (Friends Blues το ’71 και Good Morning Blues την επόμενη χρονιά).
Στη Γαλλία όπου ένα μεγάλο κομμάτι της “διανόησης” και της τέχνης έχει (αυτό)εξοριστεί, ο σκηνοθέτης Ροβήρος Μανθούλης γυρίζει για λογαριασμό της Γαλλικής τηλεόρασης 2 ντοκιμαντέρ: Μπλουζ Με Σφιγμένα τα Δόντια (εκδόθηκε και σε βιβλίο προ εικοσαετίας) και Ανεβαίνοντας τον Μισισιπί. Στο βιβλίο (των εκδόσεων Εξάντα) γράφει σχετικά, όπως και μια αναφορά στην θεϊκή Karen Dalton την οποία κινηματογράφησε νωρίτερα και μάλιστα εκείνη η προβολή στην τηλεόραση υπήρξε η αφορμή να εμφανιστεί η Dalton στη Γαλλία, όπως και single και δίσκοι της.
Δεν ξέρω αν το ντοκιμαντέρ για τα μπλουζ που πρόβαλε η Ελληνική τηλεόραση του 1977, όπως έλεγε σε συνέντευξή του ο μακαρίτης Στέλιος Ζαφειρίου (των Blues Cargo), ήταν αυτό, αλλά εκείνα τα χρόνια εμφανίζονται κείμενα περί των μπλουζ στο περιοδικό ΤΖΑΖ του Κώστα Γιανουλόπουλου. Μια μικρή παρένθεση εδώ, μιας και η τζαζ αποτελεί “παιδί” των μπλουζ, στα μέρη μας ήδη από τα τέλη των 50s υπάρχουν μουσικοί και group που έπαιζαν τζαζ, συναυλίες (και πολύ καλές) διεξάγονταν και στα 70s/80s όλο αυτό μεγαλώνει, περισσότερο όμως προς τον αυτοσχεδιασμό και πιο “ελεύθερες” φόρμες και όχι τόσο προς πιο “λαϊκές” πλευρές της τζαζ. Ο Τάσος Φαληρέας το 1978 γράφει για τον Skip James -ένα ωραίο και μεγάλο κείμενο, που βρίσκεται και στο βιβλίο Χαριστική Βολή (εκδ. Ιστός)- και ένα χρόνο αργότερα το γεγονός της χρονιάς είναι ο ερχομός της Ella Fitzgerald για ένα διήμερο (16-17 Ιούλη) στον Λυκαβηττό. Όλη αυτή τη δεκαετία λίγες ηχογραφήσεις έχουν εμφανές το μπλουζ στοιχείο (Σαββόπουλος, Ηρακλής Τριανταφυλλίδης, Άσιμος, Παύλος Βακατάτσης, Vavoura Band), ώσπου η συναυλία της βροχής στου Ζωγράφου (Crazy Love), με Πουλικάκο και σια υπενθυμίζει ποια είναι η βάση όλων. Κλείνοντας με την δεκαετία του ’70 να σημειώσουμε πως στην Δ. Γερμανία, εκεί που τα μπλουζ λατρεύονταν και ήδη από το 1962 είχε ξεκινήσει το εμβληματικό American Folk Blues Festival, ο Curtis Jones εμφανιζόταν στο ίδιο μαγαζί στο Μόναχο με τον Τηλέμαχο Ζαγρέα, ενώ ο Ηρακλής Τριανταφυλλίδης το ’74 έπαιξε support στον Champion Jack Dupree.
Από εκεί και πέρα ο Ηλίας Ζάικος στη Θεσσαλονίκη στήνει τους Blues Cargo -περαιτέρω θα διαβάσετε στο βιβλίο του Ντόμπρα Blues- ο Γιώργος Τσακαλίδης ξεκινάει την Ano Kato records, το δισκάδικο Bebop, τους πολύ ωραίους Ερασιτέχνες Εραστές και το Παραρλάμα (με τον Νίκο Στεφανίδη), έναν χώρο με καθημερινά live μπλουζ μουσικών, ντόπιων αλλά και ξένων (Carey Bell, Dr. Ross, Louisiana Red, John Hammond κ.α.). Από εκείνη την “κιβωτό” των λίγων αλλά αυξανόμενων ακροατών και οπαδών των μπλουζ, περάσαμε σε πιο μεγάλους χώρους (Μύλος, Ρόδον στην Αθήνα ή και τα πιο αμιγώς “μαύρα” Half Note, Blues Hall), αφού ήδη ο Γιάννης Αγγελάτος στήνει την εταιρεία συναυλιών Red Rooster. Ήδη βέβαια έχουν βγει 2 δίσκοι: Ο Ζωρζ Πιλαλί με τον ομότιτλο, ενώ οι Ρομαντικοί Παραβάτες του Στέλιου Βαμβακάρη με τη Φαντασία Στην Εξουσία (με Σιδηρόπουλος, Πάνο Σαββόπουλο, Louisiana Red), σε σχετικά παρόμοιο mood (λαϊκά και ρεμπέτικα μπλέκουν με μπλουζ), από το 1986. Επίσης μιας και ο Ζάικος γράφει αρκετά για κινηματογράφο στο βιβλίο του, να πούμε πως η 7η τέχνη έπαιξε τον ρόλο της, μέσα από ταινίες σαν τα Blues Brothers, Crossroads ή και ντοκιμαντέρ σαν το Mississippi Blues των Bertrand Tavernier, Robert Parrish, όπως και παλαιότερα film με blues soundtrack (Little Big Man, Sounder, Brothers).
Και μετά ή μάλλον ταυτόχρονα έρχονται οι Blues Wire, για τους οποίους δεν χρειάζονται συστάσεις, αλλά ακόμα και αν απαιτούνται ας αποταθείτε στην πηγή. Ντόμπρα Blues, Ηλίας Ζάικος (εκδόσεις Oblik), σε μια πολύ ωραία στρωτή και χαλαρή αφήγηση, από τα παιδικάτα του πέριξ της Φλώρινας (Μπρέζνιτσα), σε πολιτικοκοινωνικά σχόλια, στάσεις ζωής, ιστορίες για φίλους, συνοδοιπόρους, συναυλίες, μπλουζίστες, αγαπημένα group και δίσκους και φυσικά για την Θεσσαλονίκη. Χορταστικό βιβλίο σχεδόν 400 σελίδων. Τα επόμενα χρόνια τα ντόπια σχήματα (Blue United Musicians, Blues Cargo, Blues Bug κ.α.) αυξάνονται και τα live πληθύνονται. Το αυτό συνέβη και με τις εκδόσεις, ήδη από τις αρχές των 80s:
Η Ποίηση Του Μπλουζ – Samuel Charters
Εδώ μια παλιά εκπομπή του γράφοντος, περί του βιβλίου και του Charters, το οποίο περιέχει και πρόλογο του Γρηγόρη Φαληρέα:«Εδώ και καμιά δεκαριά χρόνια είχα επισημάνει την έλλειψη που υπάρχει στην Ελληνική βιβλιογραφία σχετικά με το Blues. Μάλιστα, παρόλο που δεν είμαι εκδότης, είχα προσπαθήσει ανεπιτυχώς να εκδώσω ένα από τα βιβλία που ο συγγραφέας αυτού του βιβλίου προτείνει. Πρωτάκουσα Blues το 1965. Το 1969 η αγάπη μου για τη μουσική μ’ έσπρωξε ν’ανοίξω μαζί με φίλους ένα δισκάδικο, το Pop Eleven. Έτσι μου δόθηκε η ευκαιρία μεταξύ άλλων ν’ ακούσω και πάρα πολλούς μπλουζίστες, σχεδόν όλους τους σημαντικούς».
Με Τον Big Joe Williams – Mike Bloomfield
Η Ιστορία Του Μπλουζ – Paul Oliver
Αναζητώντας Τον Ρόμπερτ Τζόνσον – Πήτερ Γκουράλνικ
Όλα από τις εκδόσεις Απόπειρα και περαιτέρω
Τζαζ & Μπλουζ (Index) – Graham Vulliamy
Από Το Μπλουζ Στο Ροκ (Πρίσμα) – David Hutch, Stephen Millward
Blues Από Τον Αμερικάνικο Νότο Στα Κλαμπ Του Κόσμου (Μανιατέα) – Tony Russell
Μπλουζ Με Σφιγμένα Τα Δόντια (Εξάντας) – Ροβήρος Μανθούλης
Blues People (Ισνάφι) – Leroy Jones
Blues + Spoken Word (Antifa Live)
Τα Νέγρικα Μπλουζ Και Οι Ιατρικές Αναφορές Τους (Οδός Πανός) – Γεώργιος Σχορετσανίτης
Blues … Η Μητέρα Της Σύγχρονης Μουσικής (Παρασκήνιο) – Χρήστος Κωνσταντινίδης
…συν τα λογοτεχνικά:
Angie Ή Το Δωδεκάμετρο Ενός Μπλουζ
Για όλα Έφταιγε Το Μπλουζ (Βερέττας) – Δημήτρης Επικούρης
15 Σταγόνες Βροχής Σ' Έναν Ωκεανό Από Μπλουζ Ιστορίες (Δρόμων) – Δημήτρης Επικούρης
11 Ελληνικά Blues Για Τον Rory (Αρμός) – Μαρία Λευκή
Εδώ διαβάστε για το Παραρλάμα,
μια παλιά συνέντευξη του Ηλία Ζάικου,
και η εκπομπή για τα μπλουζ στην Ελλάδα (1971-1989)
Σπύρος Καλετσάνος (Noir)
More Posts for Show: Noir